Metody komponowania muzyki na Kubie w drugiej połowie XIX wieku różniły się w zależności od położenia geograficznego. Na wschodzie (Oriente) muzycy byli wędrowcami. Podróżowali od miasteczka do miasteczka i rzadko mieli stałe miejsce dla swoich występów. Ci trubadurzy, zwykle byli to mężczyźni, prowadzili koczowinczy i czasami niebezpieczny styl życia. Stanowili ważne źródło informacji i odgrywali główną rolę w utrzymywaniu folkloru. Ich instrumenty były mało skomplikowane i poręczne, aby nie sprawiały problemów podczas transportu: gitara, el tres - gitara kubańska z trzema parami strun, maríbula - pianino afrykańskie, "botija" - ceramiczny bęben pochodzący od dzbanów służących do przechowywania oleju z oliwy, oraz bongos. Ich muzyka składała się z rytmicznej progresji prostych akordów przy akompaniamencie improwizowanych tekstów śpiewanych do rytmu clave.

Powyższe cechy są obecne również w salsie. W sekcji montuno, która ma miejsce pod koniec piosenki, można usłyszeć rytm składający się z od dwóch do czterech powtórzonych akordów, zwanych akompaniamentem, do którego odpowiednio dostosowuje się improwizowane teksty utworu. Ten sposób improwizacji nosi nazwe la inspiración (inspiracja). Zręczność improwizacji słownej zwany jest soneo. Wokalistami pozostają głównie mężczyźni, śpiewający nawet w chórkach gdzie trzeba śpiewać wysokim, nosowym tonem znanym jako "głos starej matki". Warto również wspomnieć, że słowo montuno (montaña - góra) pochodzi ze stylu rytmicznego son-montuno, zapoczątkowanego w górach kubańskich, Sierra Maestra.

Muzyka zachodu (Occidente) była bardziej europejska, łagodniejsza i bardziej dopracowana. Muzycy zachodu korzystali z możliwości regularnych występów w miejscach dających ciągłe wpływy. Instrumenty, przypominające te używane we francuskich orkiestrach, były droższe i delikatniejsze od tych jakie używali muzycy z Oriente. To właśnie zachowanie struktury orkiestralnej, odpowiednie instrumenty oraz wyspecjalizowani muzycy ułatwili w późniejszym okresie "wkroczenie" Jazzu do muzyki kubańskiej. Jednak przedtem istniał jeszcze problem kolizji i fuzji muzyki europejskiej z afrykańską.

Przełom w ewolucji muzyki i tańca nastąpił kiedy Kuba stała się niezależną kulturalnie i ekonomicznie kolonią. Dystans pomiędzy Kubą Wschodnią i Zachodnią zanikł w życiu socjalnym stolicy: muzyka europejska była grana dla wyższych klas białych mieszkańców, a muzyka z "Oriente" była słuchana wśród niższych klas czarnoskórych kubańczyków. W środkowej sferze usytuowani byli jeszcze mulaci i mulatki: ludzie o mieszanym pochodzeniu. To właśnie wśród nich miała miejsce prawdziwa akcja.

Proces "mieszania" rytmów miał miejsce nie tylko na Kubie. Użycie rytmu pochodzącego z Afryki, cinquillo, było obecne na całych Karaibach. Obecnie niewielu docenia wielkość i ciągłość tego procesu. Został zapoczątkowany podczas pierwszych relacji pomiędzy kolonizatorami i tubylcami i po upływie prawie pięciu wieków trwa do dziś.

Muzyka Kubańska

Karaibski cinquillo przedostał się do stylów "danza" i kubańskich "habaneras" poprzez "contradanza criolla". "Habanera", natomiast dotarła do Argentyny gdzie stała się prekursorem dla tanga. Pod koniec tego samego wieku styl "danza" ewoluował i zapoczątkował nowy rodzaj muzyczny, "danzón", który stał się jedną z dwóch najważniejszych form muzyki i tańca, jakie miały wpływ na muzykę latynoamerykańską XX wieku.

Rebeca Mauleón opisuje, w bardzo trafny sposób strukturę stylu "danzón" w swojej książce z 1993r., pt. "La guía de salsa para piano y conjuntos" (Przewodnik po salsie dla pianina i zespołu), gdzie znajdziemy również aluzję do przyszłej drugiej najważniejszej formy: "el son".

"Danzón składa się ze: wstępu nazywanego 'Paseo' (A), melodii przewodniej granej na flecie (B), powtórzenia wstępu (A) oraz z trio grającego na skrzypcach (C). Innowacje różnych kompozytorów doprowadziły do dodania czwartej sekcji (D) nazywanej nowym rytmem, a w późniejszym okresie nazywanym mambo. Ta sekcja zapożyczyła elementy son'u kubańskiego...".

Z czasem tańce do powyższych form muzycznych przestały być wydarzeniami grupowymi i powoli stały się tańcami w parach. Było to spowodowane dwoma czynnikami: jednym był spadek wpływów hiszpańskich na swoje kolonie, które były konsekwencją inwazji Napoleońskich oraz przerwanie szlaków komercyjnych ze strony innych kolonizatorów. Drugim z czynników był wzrost poczucia wartości jednostki, który przybył wraz z ideologią i sukcesami kapitalizmu. Niezależność ekonomiczna dała nowe nadzieje i zredukowała potrzebę pokazywania związku z krajem "matką".

Zmiany w tańcu przygotowały teren dla wprowadzenia elementów afrykańskich do pochodnych od "contradanse". Mieszanka tańców została przyjęta w lepszym stopniu przez ciemnoskóre społeczności aniżeli konserwatywne elity białych. Dlatego też tego typu tańce są identyfikowane z klasami niskimi w całej Ameryce Łacińskiej: son na Kubie, merengue i bachata na Dominikanie, tango w Argentynie oraz bomba i plena w Portoryko.

Przed rewolucją

Najważniejszą osobistością polityki kubańskiej w latach 1933-1959 był Fulgencio Batista. Jego szerokie znajomości z politycznymi liderami amerykańskimi w dużym stopniu przyciągnęły na wyspę przedsiębiorców ze Stanów Zjednoczonych. Jednym z takich polityków był Summer Welles, ambasador USA na Kubie i doradca prezydenta Roosevelt'a. Dzięki przychylnej polityce amerykańskiego prezydenta, która ułatwiła inwestowanie firm z USA na wyspie, Kuba uzyskała znaczne korzyści ekonomiczne. Innym osobnikiem był Meyer Lansky, kluczowa postać syndyktatów zajmujących się zorganizowaną przestępczością. Jemu można zawdzięczać fakt, że podziemie kriminalne zdołało wybudować w Hawanie hotele i kasyna, zmieniając to miasto w latynoskie "Las Vegas".

Wpływy Ameryki Północnej i połączenia z rzeczywistym Las Vegas sprowadziły na wyspę takie gwiazdy jak Ginger Rogers czy Franka Sinatre, co dało początek kolejnej zmianie, której uległa salsa. Zmianie zapoczątkowanej przez amerykański jazz.

W latach czterdziestych XX wieku, mambo zaistniało jako osobny i niezależny od "danzón" styl muzyczny. Przyspieszenie rytmu pochodzącego od jazzu i przybranie dzwięku bardziej metalicznego, na styl amerykański, odróżniały mambo od swoich poprzedników. W niedługim czasie nowy styl dotarł z Hawany do Meksyku, Nowego Jorku i Los Angeles.

Chachachá również powstała z nowego rytmu stylu "danzón". Jednak w przeciwieństwie do mambo, muzykę chachachá w dalszym ciągu grały grupy "charangas" (flet i skrzypce) a ponadto w tym stylu zostało zachowane średnie tempo muzyki. Największą zmianę przyniosła "conga".

Obie formy muzyczne, chachachá i mambo, szybko rozprzestrzeniły się po całym świecie, początkując zamiłowanie do muzyki i tańca latynoamerykańskiego, na którym dziś bazuje popularność salsy i merengue.